‘Nhiều kết quả nghiên cứu khoa học chưa gắn chặt với sản xuất và thị trường’
Nghiên cứu khoa học và thực tiễn: Khi ‘Tháp ngà’ chưa chạm đến thị trường
Thực trạng đáng báo động: Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng
Việt Nam mỗi năm có hàng nghìn công trình nghiên cứu khoa học được công bố, hàng trăm đề tài cấp nhà nước, cấp bộ được nghiệm thu với kinh phí không nhỏ. Tuy nhiên, một nghịch lý đáng buồn là phần lớn những kết quả này vẫn nằm trên giấy, trong các phòng thí nghiệm hoặc thư viện, thay vì được chuyển hóa thành sản phẩm, công nghệ phục vụ trực tiếp cho sản xuất, kinh doanh và đời sống. Khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn vẫn là một bài toán lớn, một “khoảng trống” kìm hãm sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.
Phân tích nguyên nhân: Vì sao tri thức chưa thành tài sản?
Nguyên nhân từ phía các nhà khoa học và viện nghiên cứu
Một bộ phận không nhỏ các nhà khoa học vẫn còn tập trung vào việc nghiên cứu để đáp ứng các tiêu chí học thuật như công bố bài báo trên các tạp chí quốc tế uy tín, tăng chỉ số trích dẫn (citation) hơn là hướng đến các sản phẩm có khả năng thương mại hóa. Áp lực “công bố hay là chết” (publish or perish) đôi khi khiến các đề tài xa rời nhu cầu thực tế của thị trường. Hơn nữa, các nhà khoa học thường thiếu kỹ năng về quản trị kinh doanh, marketing, và tìm hiểu thị trường, khiến cho việc đưa “đứa con tinh thần” của mình ra thương trường trở nên vô cùng khó khăn.
Rào cản từ phía doanh nghiệp và thị trường
Về phía doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, họ thường có tâm lý e ngại rủi ro khi đầu tư vào công nghệ mới trong nước. Chi phí đầu tư ban đầu cao, thời gian thu hồi vốn không chắc chắn và sự tin tưởng vào công nghệ nhập khẩu đã được kiểm chứng khiến họ “chùn chân”. Thêm vào đó, việc thiếu một kênh thông tin hiệu quả để kết nối, tìm kiếm các công trình nghiên cứu phù hợp với nhu cầu sản xuất của mình cũng là một rào cản lớn.
Cơ chế, chính sách còn nhiều bất cập
Các cơ chế, chính sách hỗ trợ cho việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu vẫn còn chưa đủ mạnh và đồng bộ. Thủ tục hành chính để đăng ký bản quyền, sở hữu trí tuệ còn phức tạp. Nguồn vốn đầu tư mạo hiểm cho khoa học công nghệ còn rất hạn chế, thiếu vắng các quỹ đầu tư chuyên nghiệp sẵn sàng “rót vốn” cho các dự án ở giai đoạn ươm tạo. Thiếu một “hành lang pháp lý” thông thoáng và các tổ chức trung gian đủ mạnh để làm cầu nối giữa nhà khoa học và doanh nghiệp.
Hệ lụy khôn lường: Lãng phí nguồn lực và kìm hãm sự phát triển
Hệ quả trực tiếp của tình trạng này là sự lãng phí vô cùng lớn về ngân sách nhà nước, về chất xám và thời gian của đội ngũ trí thức. Nền kinh tế bỏ lỡ cơ hội tạo ra các sản phẩm “Made in Vietnam” có giá trị gia tăng cao, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Điều này cũng gián tiếp gây ra tình trạng chảy máu chất xám, khi nhiều nhà khoa học tài năng không tìm thấy cơ hội phát triển và ứng dụng nghiên cứu của mình trong nước.
Lời giải cho bài toán: Xây dựng cầu nối vững chắc
Để thu hẹp khoảng cách này, cần một sự thay đổi toàn diện từ tư duy đến hành động của tất cả các bên liên quan. Cần phải coi doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, lấy nhu cầu của thị trường làm định hướng cho các hoạt động nghiên cứu. Các trường đại học, viện nghiên cứu cần thay đổi tiêu chí đánh giá, không chỉ dựa vào số lượng bài báo mà còn phải tính đến số lượng bằng sáng chế, các hợp đồng chuyển giao công nghệ thành công. Cần có những ‘sàn giao dịch công nghệ’, những nền tảng kết nối trực tuyến hiệu quả, nơi các nhà khoa học có thể ‘trình làng’ phát minh của mình và doanh nghiệp có thể tìm kiếm giải pháp. Mô hình này không khác gì cách các nền tảng giải trí kỹ thuật số như 79Club tạo ra một sân chơi chung, kết nối cộng đồng và tạo ra giá trị. Việc áp dụng tư duy nền tảng này vào khoa học và công nghệ là một hướng đi đầy hứa hẹn. Đồng thời, nhà nước cần có những chính sách ưu đãi đột phá về thuế, tín dụng, đất đai để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào R&D và ứng dụng công nghệ trong nước. Việc biến tri thức thành tài sản thực sự, biến kết quả nghiên cứu thành động lực phát triển kinh tế là con đường tất yếu để đất nước bứt phá và phát triển bền vững.